woordenlijst

In deze woordenlijst vindt u uitleg, in alfabetische volgorde,  van niet - Nederlandse woorden en uitdrukkingen, zoals ze op deze website staan vermeld, eventueel voorzien van links naar interessante informatie. Suggesties voor aanvullingen zijn altijd welkom. graag via e-mail. NB: wanneer de woorden in een andere taal zijn dan het Sranan Tongo (Papiamentu, Twi, ...) staat dat erbij vermeld. Sommige mensen (met name de jongere generatie) gebruiken veel Engelse woorden, ik ga ervan uit dat de betekenis daarvan bij u bekend is. Verder verwijs ik u, wat betreft het Sranan Tongo,  graag naar dit online woordenboek en deze uitleg van de grammatica. Werkwoorden en zelfstandige naamwoorden hebben bijvoorbeeld geen aparte vervoegingen. Enkelvoud, meervoud, verleden tijd leid je af uit de context.

afu - half
afu sensi - halve cent
agen - alweer (ook wel gespeld als 'a djin' of 'a djing'
ala -
 alle
ala sma tori - verhalen van alle / allerlei mensen
Anana Keduaman Keduampon - Schepper van hemel en aarde. A Nana betekent Allerhoogste en de benaming komt uit Ghana, waar Nana "hoogheid" betekent.  Keduaman betekent letterlijk 'boven' en Keduampon letterlijk 'onder'. (WInti religie)
anisa (ook wel angisa) - op een unieke manier, met bijbehorende naam en betekenis, gevouwen hoofddoek
Arawakken (of Arawakken) - inheems volk dat zich tegen het einde van de 15e eeuw vestigde op (onder andere) de Antillen
bariman - lawaaischopper, herriemaker
batik - door de techniek van het batikken bedrukte katoen
bigi - groot
bigi sma - oudere mensen
bigi spriki - grote optocht (letterlijk grote spiegel)
brasa - omhelzing
brasa dey - dag waarop je vrienden en bekenden tegenkomt en omhelst
broko - breken; plunderen
bron - branden
bun - goed
dashiki - oorspr.: West - Afrikaanse, kleurige bovenkleding. Hier wordt de term gebruikt voor een inheemse schouderdoek.
dansi - dansfeest
de  - zijn (werkwoord)
dey - dag

diri - duur
djarusu - jaloers

djarusu sturu - jaloerse stoel
e - aan het .. .zijn, bezig zijn met ...; aanduiding voor een gewoonte
EBG - Evangelische Broedergemeente, ook wel Hernhütters 
faya - vuur
faya siton - gloeiend hete steen
fowru
- vogel
fu - om te, voor
fu sabi pé yu go, yu mus sabi pé yu kmopo - om te weten waar je naar toe gaat, moet je weten waar je vandaan komt
fu san de yu de - toe ga toch voorbij
go - gaan
gran tangi - dank je wel
isri - ijzer, ijzeren
isri fowru - benaming voor 'vliegtuig', titel van het boek van E. van Chatillon / Gerda
heri heri / her heri - een gerecht van aardvruchten met bijvoorbeeld bakkeljauw
Hernhütters - benaming van de EBG,  van oorsprong Duitse Protestantse beweging die veel zendingswerk heeft gedaan in Suriname
jaki - bovenlijf, behorend bij een koto
kabra - geest van overledene
kabra neti -  letterlijk: de avond van de voorouders. "De Kabra Neti is een sacrale bijeenkomst binnen de wintireligie waarbij herdenking en contact met de voorouders en andere overledenen centraal staan. Diverse rituelen worden ter ere van hun uitgevoerd. Reinheid, harmonie en waardigheid zijn belangrijke randvoorwaarden om een Kabra Neti succesvol uit te voeren." Bron: ketikotirotterdam.nl
kanga - de spelletjes die de kinderen tijdens de slavernij speelden, soms tijdens de volle maan, onder leiding van de oppasmoeder.

katibo - slavernij
keti - ketenen
keti koti 
- ketenen verbroken
kmopo - vandaan komen, vertrekken
koki - kok, kokkin
kondre - land; dorp in het binnenland
koti - verbroken
koto -  rok van traditioneel Creools-Surinaams vrouwenkostuum, vaak gedragen met een jaki en een anisa.
Er staat een mooie video met verschillende voorbeelden en duidelijke uitleg op het youtubekanaal van het Kotomuseum in Paramaribo.
kotomisi - vrouw die gekleed gaat in koto (met jaki en anisa)
marrons - gevluchte Afrikaanse tot slaaf gemaakten die in stamverband in de  binnenlanden gingen leven en hun afstammelingen
masra - meester
mi - ik, mij, mijn
misi - meisje, vrouw, mevrouw
mis' de neef - een bekende manier om een anisa te vouwen, hier vind je meer over de naamgeefster van deze dracht
Mama Aisa - Moeder  Aarde (WInti religie)
mamyo - een grote lap stof, een soort quilt, gemaakt van kleine lappen
moi - mooi
mus - moeten
na - zijn
nana - Officiële aanspreekvorm in het voor hooggeplaatsten, in de tori van  Martha en Marian. Via deze link vind je een uitgebreide uitleg van de oorsprong, betekenis en het gebruik van het woord nana.
neti
- nacht
no - niet, geen
odo - spreekwoord in het Sranan Tongo, in het bijzonder uit de slaventijd. Op dbnl vind je het boek: Sranan odo buku, geschreven door Guno Hoen.
ohemaa - koningin ( uit het Twi, een Ghanese taal)
omu - oom, ook wel winkelhouder van Chinese afkomst
patata (p'tata) - aardappel; in de tori van Max  vergelijkbaar met 'kaaskop'
pangi - lendendoek, omslagdoek
Papiamento (of Papiaments) -  taal die wordt gesproken op de eilanden CuraçaoAruba en Bonaire
- waar, waarvandaan
pepre - allerlei soorten (verse) peper
pepre watra - pittige vissoep
pikin - klein
pimba  (of kaolien) - een witte kleisoort die in Suriname in moerasgebieden voorkomt en wordt gebruikt voor diverse spirituele doeleinden en Winti rituelen
pranansi - plantage
prei - feest
sabi - weten
sabi diri - goede raad is duur
san
- wat (vraagwoord  en bijwoord) 
san! - wát! (uitroep van verbazing)
sma -
mensen
sabi - weten
sensi - cent
srefidensi - onafhankelijkheidsdag (srefi den si = laat zien dat je het zelf kan)
so
- zo
Sranan - Suriname
Sranantongo - Surinaams, Surinaamse taal
siton, ston - steen
sturu - stoel
Su - Suriname (afk.)
Taíno - een bekend volk van de Arawakken
toko - winkel (oorspr. Indonesisch)

tongo - taal
tori - verhalen
twi - taal die gesproken wordt in Ghana, door ongeveer zeven miljoen mensen. Oorspronkelijk is het de taal van de Ashanti's, een vroegere stam in Ghana. De taal is een dialect van het Akan, dat op zijn beurt weer onderdeel is van de Kwa-talen.
winti - (letterlijk) wind; een geest

Winti - traditionele Afro-Surinaamse religie
winti krijgen - (in de tori van Nathaly) in bezit genomen worden door een winti,  zodat deze de sessie niet kan beïnvloeden
wintiprei - ritueel feest waarbij men gebruikt maakt van muziekinstrumenten om de geesten en goden op te roepen.
yu - jij, jullie, u